Thủ tướng Canada Mark Carney ngày 16/10 phát biểu tại Edmonton, Alberta, phản đối việc tỉnh này khởi động quy trình pháp lý hướng tới một cuộc trưng cầu dân ý về độc lập. Ông cảnh báo trong bối cảnh Canada chịu sức ép thương mại từ Mỹ, phụ thuộc vào xuất khẩu năng lượng và đối mặt với các thách thức về chủ quyền, tranh luận ly khai có thể khiến doanh nghiệp, nhà đầu tư và người dân phải đối mặt với nhiều năm bất định về chính sách và thị trường.
Tại một cuộc vận động ủng hộ Canada thống nhất, ông Carney nói việc Alberta có tiếp tục ở lại Canada hay không vẫn chưa được quyết định, và kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu. Ông nhấn mạnh đây không phải trò chơi hay một ván bài poker; bỏ phiếu ủng hộ việc rời Canada có thể trở thành một “màn phô trương nguy hiểm”, khiến người dân Alberta và các cư dân khác của Canada mất đi nhiều cơ hội.
Lá phiếu ngày 19/10 chưa quyết định độc lập
Ngày 19/10, cử tri Alberta sẽ bỏ phiếu về việc có tiếp tục là một tỉnh của Canada hay không, đồng thời có chỉ đạo chính quyền tỉnh khởi động quy trình pháp lý cho một cuộc trưng cầu độc lập trong tương lai hay không. Cuộc bỏ phiếu này không lập tức thay đổi địa vị hiến định của Alberta, nhưng có thể là bước đầu tiên trong tiến trình ly khai. Vì vậy, vấn đề đang được các doanh nghiệp năng lượng, bên tham gia thương mại xuyên biên giới và thị trường tài chính theo dõi.
Alberta sở hữu phần lớn trữ lượng dầu đã được chứng minh của Canada, với quy mô đứng thứ tư thế giới. Khoảng 90% dầu thô xuất khẩu của tỉnh được đưa sang Mỹ. Bất kỳ tranh chấp kéo dài nào liên quan đến quan hệ giữa chính quyền liên bang và tỉnh, chính sách năng lượng hoặc các thỏa thuận thương mại xuyên biên giới đều có thể tác động đến xây dựng đường ống, nguồn thu tài nguyên, thẩm quyền quản lý và đánh giá của doanh nghiệp về môi trường đầu tư trong tương lai.
Trong các bài phát biểu tại Edmonton và Calgary một ngày trước đó, ông Carney đều nhấn mạnh sự cần thiết phải giảm mức độ phụ thuộc của Canada vào nền kinh tế Mỹ. Ông cảnh báo một số lực lượng bên ngoài Canada đang tìm cách chia rẽ đất nước để giành quyền kiểm soát lớn hơn, đồng thời kêu gọi cử tri Alberta không chấp nhận thêm bất định trong bối cảnh hiện nay.
Carney và Danielle Smith cùng xuất hiện
Ông Carney đã vận động tại Alberta trong hai ngày liên tiếp để phản đối ly khai. Sáng 16/10, ông xuất hiện cùng Thủ hiến Alberta Danielle Smith tại Red Deer, cho thấy hai bên có chung lập trường về việc duy trì Alberta trong Canada.
Bà Smith phản đối Alberta độc lập, nhưng trước đó vẫn quyết định thúc đẩy cuộc bỏ phiếu lần này. Bà cho biết 18 tháng kể từ khi ông Carney nhậm chức đã giúp quan hệ giữa chính phủ liên bang và Alberta được cải thiện. Theo bà, ông Carney đã xử lý bảy trong số chín đạo luật liên bang mà Alberta phản đối, đồng thời hai bên đang hợp tác về một dự án đường ống dẫn dầu được đề xuất.
Bà Smith cũng nhắc đến việc ông Carney lớn lên tại Alberta và vẫn là người hâm mộ đội Edmonton Oilers. Trước đó, bà dẫn một cuộc thăm dò cho thấy 22% cư dân Alberta vẫn ủng hộ việc tách khỏi Canada, đồng thời nói tỷ lệ này đã đủ cao để không thể xem nhẹ.
Tanya Clemens, một người ủng hộ độc lập, cho rằng các thỏa thuận giữa ông Carney và bà Smith giống những cam kết miệng đi kèm nhiều điều kiện hơn là một giải pháp có thể xoa dịu sự bất mãn của phe ly khai đối với chính phủ liên bang.
Sức ép thương mại từ Mỹ khiến vấn đề nhạy cảm hơn
Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục gây sức ép thương mại lên Canada và từng đe dọa biến nước này thành bang thứ 51 của Mỹ. Trong bối cảnh đó, vấn đề độc lập của Alberta không chỉ liên quan đến quyền hạn cấp tỉnh mà còn tác động đến quan hệ năng lượng, thuế quan và chuỗi cung ứng giữa Canada và Mỹ.
Ông Carney thừa nhận Alberta từ lâu không hài lòng với chính sách năng lượng của Ottawa. Ông nhớ lại thời thơ ấu tại Alberta, khi người dân địa phương từng có cảm giác chính phủ liên bang khiến họ nghĩ rằng tài nguyên của tỉnh không thực sự thuộc về mình. Tuy nhiên, ông đồng thời nhấn mạnh Alberta là quê hương của mình, nơi gắn bó với gia đình, quá trình học tập và các giá trị cá nhân của ông.
Một số cư dân Alberta ủng hộ việc ở lại Canada chỉ trích bà Smith vì đã thúc đẩy cuộc bỏ phiếu. Deb Lee, một cư dân đã nghỉ hưu tại Calgary, cho rằng không hợp lý khi để cả tỉnh và toàn Canada gánh chịu tranh chấp này trong khi chỉ một bộ phận nhỏ đang tích cực vận động ly khai.
Các đảng liên bang lớn đều phản đối ly khai
Lãnh đạo đảng Bảo thủ liên bang Canada Pierre Poilievre, đối thủ chính trị của ông Carney, cũng kêu gọi Alberta tiếp tục ở lại Canada trong ngày 16/10. Ông đề nghị người dân địa phương không quay lưng với những người Canada khác mà nên đứng cùng họ.
Carney, Smith và Poilievre thống nhất về vấn đề duy trì sự thống nhất của Canada, nhưng vẫn bất đồng về chín nội dung khác trong cuộc bỏ phiếu ngày 19/10, liên quan đến nhập cư và quyền hạn của tỉnh. Bà Smith muốn cử tri ủng hộ các nội dung này, trong khi ông Carney kêu gọi họ bác bỏ.
Kết quả bỏ phiếu trước hết sẽ cho thấy thái độ của cư dân Alberta đối với việc khởi động quy trình pháp lý về độc lập, chứ chưa lập tức quyết định tỉnh này có rời Canada hay không. Với các bên tham gia thị trường, hướng xuất khẩu năng lượng, phân chia thẩm quyền giữa chính quyền liên bang và tỉnh, cùng quan hệ thương mại với Mỹ vẫn là những biến số then chốt để đánh giá các tác động kinh tế tiếp theo.