Đà mở rộng của cổ phiếu công nghệ và ngành AI tại Mỹ đang tạo ra mức tăng trưởng lớn, nhưng nhiều hộ gia đình không sở hữu các tài sản này. Nhà đầu tư công nghệ kiêm nhà kinh tế Sarah Cannon đề xuất lập “Tài khoản Đổi mới”, cung cấp vốn đầu tư ban đầu cho người trưởng thành mua các chỉ số cổ phiếu công nghệ. Mục tiêu là giúp các gia đình có một phần tài sản hưởng lợi từ tăng trưởng năng suất và tài sản do AI thúc đẩy, đồng thời có thêm khoản đệm nếu thị trường lao động biến động.
Cổ phiếu công nghệ tăng, nhưng tỷ lệ sở hữu vẫn hạn chế
Trong nửa đầu năm 2026, các quỹ phòng hộ tập trung vào lĩnh vực công nghệ đạt lợi nhuận trung bình 27%, trong khi chỉ số Nasdaq 100 tăng khoảng 20% trong cùng kỳ. Cannon cho rằng tốc độ tạo ra tăng trưởng và tài sản từ AI đang gia tăng, nhưng phần lớn lợi ích vẫn chảy về nhóm đã sở hữu tài sản công nghệ. Nếu AI tiếp tục được ứng dụng rộng rãi, những hộ gia đình không tham gia thị trường cổ phiếu có thể càng khó hưởng phần lợi nhuận này.
Khoảng cách tài sản cũng gắn với khả năng điều chỉnh việc làm trong tương lai. Người dân có thể phải đối mặt với chi phí điện tăng hoặc nguy cơ bị ảnh hưởng việc làm, nhưng không có khoản lợi nhuận tài sản tương ứng. Khảo sát của Gallup vào tháng 4 cho thấy 58% người trưởng thành tại Mỹ sở hữu cổ phiếu; một phần đáng kể trong số đó nằm trong các tài khoản hưu trí.
Cá nhân nắm giữ chỉ số, không phải chính phủ chọn cổ phiếu
Cannon đề xuất dùng khoản vốn ban đầu để đầu tư vào các chỉ số cổ phiếu công nghệ, do các công ty quản lý tài sản tư nhân thực hiện và chịu sự giám sát của chính phủ. Chủ tài khoản có thể rút lợi nhuận theo một chu kỳ được quy định, chẳng hạn vài năm một lần. Theo bà, cách này phù hợp hơn với mục tiêu mở rộng quyền tham gia của cá nhân so với việc chính phủ trực tiếp nắm giữ cổ phần các công ty AI, bởi chính phủ không có lợi thế trong việc lựa chọn từng mã cổ phiếu.
Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh OpenAI từng nêu khả năng chính phủ sở hữu tối đa 5% cổ phần công ty và khuyến nghị các doanh nghiệp AI hàng đầu khác cân nhắc mô hình tương tự. Tổng thống Mỹ Donald Trump và một số nghị sĩ Dân chủ thuộc cánh tiến bộ cũng từng thảo luận phương án để công chúng sở hữu quyền lợi kinh tế tại các công ty AI. Mô hình của Cannon tập trung vào tài khoản cá nhân và đầu tư vào chỉ số đa dạng hóa, thay vì để chính phủ trực tiếp trở thành cổ đông doanh nghiệp.
Cannon đưa ra ví dụ: nếu đầu tư 1.000 USD vào Nasdaq 100 cách đây 10 năm, với giả định dựa trên mức lợi nhuận thường niên 21% của thập kỷ qua, khoản tăng thêm hiện có thể đạt 5.727 USD. Với vốn ban đầu 5.000 USD, phần lợi nhuận được ước tính khoảng 28.635 USD. Đây chỉ là phép minh họa dựa trên kết quả trong quá khứ, không phải cam kết về lợi nhuận tương lai. Hiệu suất của các chỉ số công nghệ có thể thay đổi và giá trị thực tế trong tài khoản sẽ biến động theo thị trường.
“Tài khoản Trump” và quỹ Alaska là các mô hình tham chiếu
Ý tưởng này kế thừa mô hình tài khoản đầu tư cho trẻ em đã được luật hóa. Đạo luật One Big Beautiful Bill Act thành lập “Tài khoản Trump”, trong đó trẻ em Mỹ sinh từ năm 2025 đến năm 2028 được cấp 1.000 USD vốn đầu tư vào thị trường cổ phiếu từ ngân sách chính phủ. Cannon muốn mở rộng cơ chế tương tự cho người trưởng thành, để họ có một tài sản có thể tích lũy trong giai đoạn kinh tế chịu tác động từ AI.
Quỹ Vĩnh viễn của bang Alaska là một kinh nghiệm khác. Chính quyền bang đầu tư một phần nguồn thu từ dầu mỏ và phân phối cổ tức hằng năm từ lợi nhuận cho gần như toàn bộ cư dân, bao gồm cả trẻ em. Nguồn tiền cho Tài khoản Đổi mới hiện chưa được xác định. Chính phủ liên bang hoặc chính quyền bang có thể cung cấp vốn ban đầu, trong khi Cannon cho rằng các khoản quyên góp từ thiện có thể giúp khởi động chương trình thí điểm nhanh hơn mà không trực tiếp làm tăng thâm hụt ngân sách.
Các nhà sáng lập, nhân viên giai đoạn đầu và nhà đầu tư trong ngành AI, cùng các quỹ liên quan đến những phòng thí nghiệm như OpenAI và Anthropic, có thể trở thành bên tài trợ.
Chi phí thay đổi theo phạm vi bao phủ
Phạm vi đối tượng là một trong những vấn đề chính khi thiết kế chương trình. Nếu cấp 1.000 USD cho mọi công dân Mỹ từ 18 tuổi trở lên, chi phí ước tính khoảng 270 tỷ USD. Nếu chỉ áp dụng cho các hộ gia đình có tài sản dưới 500.000 USD, tương đương khoảng 70% dân số Mỹ, chi phí có thể giảm xuống 190 tỷ USD.
Một phương án khác là phân bổ có mục tiêu dựa trên thu nhập, khu vực hoặc tình trạng thất nghiệp theo ngành. Ví dụ của Cannon là cơ chế “kích hoạt theo thất nghiệp”: người lao động trong một ngành sẽ đủ điều kiện nếu tỷ lệ thất nghiệp của ngành đó, được thống kê theo mã ngành NAICS, đạt 1,5 lần mức trung bình của chính ngành trong 10 năm trước. Bà cũng cho rằng giới kinh tế học có thể nghiên cứu thêm các phương pháp sàng lọc chính xác hơn.
Khái niệm rộng hơn về “vốn cơ bản phổ quát” đã nhận được sự ủng hộ từ những nhân vật có quan điểm khác nhau, trong đó có nhà kinh tế David Autor của Viện Công nghệ Massachusetts, CEO OpenAI Sam Altman và Thượng nghị sĩ Bernie Sanders. Khi triển khai thực tế, quy mô chương trình vẫn là yếu tố quyết định. Một chương trình thí điểm trị giá 5 tỷ USD, sau khi trừ chi phí hành chính, có thể cấp 5.000 USD vốn khởi đầu cho 1 triệu người. Nếu cho thấy hiệu quả, chương trình có thể được mở rộng dần bằng nguồn ngân sách chính phủ hoặc tiền từ các tổ chức từ thiện.
Tài khoản không thay thế tiền lương
Cannon thừa nhận khoản lợi nhuận đầu tư tăng thêm 6.000 USD hoặc 29.000 USD sau 10 năm không thể bù đắp thu nhập bị mất khi một người mất việc. Tuy nhiên, nguồn tiền này có thể được sử dụng cho đào tạo lại, khởi nghiệp hoặc trang trải giai đoạn chuyển đổi việc làm, qua đó giúp người bị ảnh hưởng có thêm lựa chọn. Một chương trình thí điểm do các quỹ từ thiện tài trợ cũng có thể bắt đầu trước khi Quốc hội thông qua luật.
Không có gì đảm bảo Nasdaq 100 hoặc các chỉ số có tỷ trọng cổ phiếu công nghệ cao sẽ tiếp tục đạt lợi nhuận thường niên 21% trong 10 năm tới. Quy mô việc làm bị AI thay thế cuối cùng cũng chưa thể xác định. Lập luận của Cannon là nên chuẩn bị cơ chế tài chính trước khi các kết quả này trở nên rõ ràng. Nếu lợi ích từ AI tiếp tục tập trung vào một nhóm nhỏ người sở hữu tài sản, tranh luận về cách phân phối thành quả công nghệ có thể gia tăng. Trọng tâm của Tài khoản Đổi mới là giúp nhiều gia đình hơn vừa có nguồn lực ứng phó với tác động của thay đổi công nghệ, vừa có phần lợi ích kinh tế gắn với quá trình đó.