Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Nga sẽ cung cấp diesel cho thị trường toàn cầu theo từng đợt và chỉ đạo Bộ Tài chính tạm thời nới lỏng các hạn chế liên quan. Ông mô tả kế hoạch này là biện pháp giúp hạ giá diesel, nhưng động thái lại trái ngược với chính sách gần đây của Washington nhằm gia tăng sức ép lên hoạt động xuất khẩu năng lượng của Nga. Các nghị sĩ Mỹ, học giả và phía Ukraine vì thế đặt câu hỏi về hiệu quả cũng như định hướng của chính sách trừng phạt.
Ông Trump nói hôm thứ Sáu rằng nguồn cung bổ sung có thể giúp giảm giá diesel, vốn đang ở mức cao kỷ lục. Sau đó, Bộ Tài chính Mỹ cho biết ông đã yêu cầu Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) ban hành giấy phép chung tạm thời, cho phép diesel của Nga được đưa ra thị trường toàn cầu. Giấy phép cho phép thực hiện các giao dịch liên quan trong khoảng sáu tháng, đến ngày 7/4/2027.
Nga sẽ giao diesel theo nhiều đợt
Trong một bài đăng trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump cho biết đã có cuộc thảo luận “rất thành công” với Tổng thống Nga Vladimir Putin. Theo kế hoạch được công bố, Nga sẽ ngay lập tức cung cấp hơn 300.000 tấn diesel, tiếp đó là 500.000 tấn vào tháng 11 và thêm 1 triệu tấn “ngay lập tức” sau đó. Một lượng 3 triệu tấn khác sẽ phụ thuộc vào tình trạng của các nhà máy lọc dầu.
Cuối ngày thứ Sáu, ông Trump nói với các phóng viên rằng Mỹ cần nguồn cung dầu và đây là “loại diesel mà chúng ta cần”. Ông cũng cảm ơn ông Putin vì đã tạo điều kiện đưa “một lượng lớn dầu” vào Mỹ. Nhà Trắng khi đó chưa phản hồi các câu hỏi về kế hoạch cung cấp diesel.
Phía Nga hoan nghênh thỏa thuận. Một tài khoản trên mạng xã hội X có liên hệ với Kirill Dmitriev, đặc phái viên kinh tế của ông Putin, cho rằng hợp tác Nga - Mỹ trong lĩnh vực diesel và năng lượng sẽ mang lại lợi ích cho thế giới.
Kế hoạch diesel trái chiều với luật trừng phạt mới
Tranh cãi tập trung vào việc Mỹ chỉ mới thông qua một đạo luật trừng phạt Nga và Iran. Khoảng ba tuần trước, ông Trump ký “Đạo luật trừng phạt Nga và Iran Lindsey Graham năm 2026”, trao cho tổng thống quyền áp mức thuế lên tới 100% đối với các bên mua chủ chốt dầu thô hoặc khí đốt của Nga, cùng các biện pháp hạn chế khác.
Scott Lincicome, phó chủ tịch Viện Cato, đăng bài sau thông báo của ông Trump và lưu ý rằng Quốc hội vừa trao cho tổng thống quyền áp thuế lên các bên mua lớn dầu khí Nga. Ông đặt câu hỏi về sự liên kết giữa các chính sách bằng cách viết: “Mỹ có thể áp thuế lên Mỹ hay không?”.
Thượng nghị sĩ Dân chủ bang Connecticut Richard Blumenthal, thành viên nhóm nòng cốt của Thượng viện về Ukraine, nói động thái của ông Trump “đi ngược trực tiếp” với mục tiêu của đạo luật trừng phạt được lưỡng đảng ủng hộ. Peter Harrell, học giả thỉnh giảng tại Viện Luật Kinh tế Quốc tế thuộc Trường Luật Georgetown, cho rằng việc nới lỏng hạn chế đối với diesel Nga cho thấy đạo luật Graham chưa chắc sẽ khiến chính quyền Trump gia tăng sức ép kinh tế lên Moscow.
Chỉ trích cũng xuất hiện trong hàng ngũ Cộng hòa. Hạ nghị sĩ Cộng hòa bang Texas Michael McCaul nói Quốc hội trao cho tổng thống các quyền hạn đáng kể nhằm sử dụng đòn bẩy đối với Trung Quốc và Nga, qua đó thúc đẩy ông Putin chấm dứt chiến tranh thông qua đàm phán. Ông hiểu nhu cầu hạ giá diesel, nhưng lo ngại việc nới lỏng trừng phạt dầu mỏ Nga sẽ cung cấp tài chính cho cỗ máy chiến tranh của Điện Kremlin và khuyến khích thêm bạo lực, phá hủy.
Chính sách mới đối lập với các tuyên bố trước đây của ông Trump
Kế hoạch lần này cũng tương phản với những phát biểu trước đây của ông Trump. Chưa đầy một năm trước, chính quyền Trump từng áp lệnh trừng phạt lên nhiều công ty dầu mỏ Nga với lý do Moscow không thể hiện một tiến trình hòa bình nghiêm túc nhằm chấm dứt chiến tranh tại Ukraine.
Tháng 9/2025, ông Trump đăng trên Truth Social chỉ trích một số đồng minh NATO vẫn tiếp tục mua dầu Nga, cho rằng việc này làm suy yếu vị thế đàm phán của họ với Moscow. Cũng trong tháng đó, tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, ông cáo buộc một số quốc gia vừa đối đầu với Nga vừa mua dầu khí Nga, qua đó thực tế tài trợ cho cuộc chiến chống lại chính họ.
Trước đây, chính quyền Trump từng tạm thời nới lỏng một số hạn chế đối với năng lượng Nga, nhưng phạm vi khi đó hẹp hơn. Đầu năm nay, nhằm ổn định các thị trường chịu ảnh hưởng sau khi chiến sự với Iran bùng phát, chính quyền Mỹ đã cấp miễn trừ có thời hạn 30 ngày, cho phép các nước mua số dầu Nga đang bị trừng phạt nhưng đã trên đường vận chuyển. Giấy phép lần này áp dụng cho nguồn diesel Nga cung cấp ra thị trường toàn cầu và kéo dài đến ngày 7/4 năm sau.
Ông Zelensky cảnh báo Nga sẽ được hưởng lợi
Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nói việc nới lỏng trừng phạt Nga khi chưa có một thỏa thuận giảm leo thang rõ ràng và bền vững là biểu hiện của “sự yếu đuối rõ ràng”. Ông cho rằng cho phép Nga bán các sản phẩm dầu mỏ đồng nghĩa với việc đầu tư vào một cuộc chiến đáng lẽ phải kết thúc, thay vì kéo dài. Ông kêu gọi Mỹ tiếp tục hỗ trợ Ukraine tự vệ và duy trì lập trường cứng rắn với Nga.
Tuyên bố được đưa ra trong bối cảnh quân đội Ukraine đã bắt đầu tấn công các nhà máy lọc dầu của Nga. Ông Zelensky cho rằng việc nới lỏng hạn chế sẽ mang lại lợi ích cho Moscow, trong khi ông Trump nhấn mạnh mục tiêu của kế hoạch là tăng nguồn cung diesel và giảm áp lực giá.
Jeremy Siegel, giáo sư tài chính danh dự tại Trường Wharton thuộc Đại học Pennsylvania, mô tả thỏa thuận này như một “miếng băng cá nhân” trong ngắn hạn, thay vì một giải pháp lâu dài. Ông đồng thời cho rằng việc cắt giảm hoặc hủy bỏ các lệnh trừng phạt được áp dụng sau khi Nga tiến hành chiến dịch tại Ukraine là một hệ quả bất lợi của kế hoạch.
Khối lượng diesel thực tế được đưa ra thị trường sẽ phụ thuộc vào thời hạn giấy phép, quy mô giao hàng từng đợt và tình trạng các nhà máy lọc dầu. Tác động của kế hoạch đối với giá nhiên liệu cũng như việc thực thi các lệnh trừng phạt Nga vẫn chưa được xác định.