Patricia Goldman-Rakic biến vỏ não trước trán — vùng não mà nhiều nhà nghiên cứu thời đó cho là khó khảo sát một cách chặt chẽ — thành trọng tâm của ngành thần kinh học. Các nghiên cứu của bà về trí nhớ làm việc và dopamine giúp mở rộng hiểu biết về nhận thức, đồng thời gợi mở hướng nghiên cứu các rối loạn như tâm thần phân liệt. Bà sinh năm 1937 và qua đời năm 2003, hưởng thọ 66 tuổi.
Đưa vỏ não trước trán vào trọng tâm nghiên cứu
Khi Goldman-Rakic bắt đầu theo đuổi ngành thần kinh học, kiến thức về vỏ não trước trán còn hạn chế. Một số nhà nghiên cứu cho rằng rất khó dùng phương pháp khoa học để khảo sát vùng não này và mối liên hệ của nó với các chức năng nhận thức bậc cao. Bà xem đó là câu hỏi đáng theo đuổi, sử dụng các phương pháp như dùng thuốc và kích thích điện để tìm hiểu hoạt động bên trong não.
Công trình của bà trải rộng từ thần kinh học phân tử, sinh lý tế bào và giải phẫu thần kinh đến thần kinh học nhận thức. Bà tập trung vào mối liên hệ giữa vỏ não trước trán và trí nhớ, trong đó có câu hỏi não bộ tạo ra và duy trì thông tin không xuất phát trực tiếp từ môi trường trước mắt như thế nào. Những vấn đề này cũng liên quan đến nghiên cứu các rối loạn nhận thức như tâm thần phân liệt.
Amy Arnsten, nhà thần kinh học tại Đại học Yale, từng làm nghiên cứu sau tiến sĩ cùng Goldman-Rakic trong thập niên 1980. Arnsten nhớ lại rằng khi ấy nhiều người cho rằng nghiên cứu vỏ não trước trán thiếu phương pháp đủ chặt chẽ, thậm chí không biết nên bắt đầu từ đâu. Goldman-Rakic kiên trì thúc đẩy hướng nghiên cứu này, mở rộng phạm vi thảo luận của ngành về nhận thức bậc cao.
Dopamine nối nghiên cứu cơ bản với điều trị
Trong thập niên 1970, Goldman-Rakic phát hiện sự suy giảm dopamine ở vỏ não trước trán có thể gây khiếm khuyết trí nhớ. Phát hiện này giúp giới y khoa hiểu thêm một số triệu chứng của bệnh tâm thần, đồng thời cung cấp cơ sở nghiên cứu cho việc phát triển các loại thuốc nhắm mục tiêu cụ thể hơn. Bà không chỉ quan tâm đến cơ chế nền tảng mà còn muốn kết quả trong phòng thí nghiệm góp phần giải quyết những vấn đề lâm sàng.
Lila Davachi, giáo sư tâm lý học tại Đại học Yale, từng là nghiên cứu sinh trong phòng thí nghiệm của Goldman-Rakic vào thập niên 1990 và làm việc tại đây tổng cộng sáu năm. Davachi cho biết Goldman-Rakic không dừng lại ở cách lý giải của một ngành duy nhất; bà thường đặt câu hỏi nghiên cứu cơ bản có thể giúp giải đáp những vấn đề cụ thể như tâm thần phân liệt ra sao. Công trình của bà kết nối nhiều tầng nghiên cứu, từ vùng não và chất dẫn truyền thần kinh đến chức năng trí nhớ và triệu chứng lâm sàng.
Xây dựng nhóm nghiên cứu đa ngành tại Yale
Trong nhiều thập niên, Goldman-Rakic dẫn dắt một nhóm nghiên cứu quy mô lớn tại Yale, gồm nghiên cứu sinh, nhà nghiên cứu sau tiến sĩ và nhân viên kỹ thuật. Theo Davachi, phòng thí nghiệm thường có 20-30 người cùng tiếp cận một câu hỏi lớn từ nhiều góc độ. Goldman-Rakic đề xuất hướng nghiên cứu, rồi giao từng phần cho các nhóm nhỏ gồm ba hoặc bốn nhà khoa học để họ đưa ra ý tưởng, thiết kế thí nghiệm, thu thập và phân tích dữ liệu.
Bà cũng bố trí nhân viên kỹ thuật cho những dự án lớn, đồng thời dành không gian để các thành viên tự khám phá. Goldman-Rakic mô tả vai trò của mình là tìm đủ kinh phí nghiên cứu, tuyển người giỏi và tạo điều kiện để cả nhóm cùng đưa ra ý tưởng thúc đẩy khoa học. Davachi kể rằng trong các cuộc họp phòng thí nghiệm hằng tuần, bà thường hỏi mọi người đang tiến triển đến đâu và cần hỗ trợ gì, thay vì chỉ giao mệnh lệnh.
Theo đuổi khoa học trong môi trường nam giới chiếm ưu thế
Khi Goldman-Rakic được biết đến rộng rãi, giới nghiên cứu vẫn chủ yếu do nam giới chi phối. Arnsten nhớ lại các đồng nghiệp nữ phải chịu sự soi xét nhiều hơn; thời gian làm việc và mức độ cam kết với sự nghiệp của họ có thể bị nghi ngờ. Một số người còn cho rằng phụ nữ khó vừa theo đuổi khoa học vừa đảm nhận vai trò làm mẹ. Goldman-Rakic không có con và tiếp tục theo đuổi những câu hỏi mà giới học thuật cho là khó giải đáp.
Cạnh tranh với đồng nghiệp không phải động lực chính của bà. Davachi cho biết Goldman-Rakic vẫn đọc các công trình khác, nhưng tập trung hơn vào mục tiêu nghiên cứu của mình. Bà cũng có khả năng giải thích những khái niệm phức tạp bằng cách diễn đạt ngắn gọn, sinh động. Khi một nhà khoa học hỏi vì sao bà nghiên cứu hoạt động thần kinh gắn với khỉ sống thay vì chỉ khảo sát phân tử trong đĩa nuôi cấy, bà đáp rằng mình xem bản thân là “nhà tâm lý học về khỉ”. Câu trả lời thể hiện cách bà kết nối các tầng nghiên cứu khác nhau.
Mỗi tháng 12, Goldman-Rakic và chồng, Pasko Rakic, tổ chức tiệc dịp lễ tại nhà gần New Haven, bang Connecticut. Davachi kể rằng khi buổi tiệc kết thúc, Goldman-Rakic thường đúng giờ quay lại văn phòng làm việc. Năm 2003, bà bị ô tô đâm khi đang băng qua đường ở Hamden, Connecticut và qua đời. Các nghiên cứu của bà tiếp tục định hình hiểu biết về vỏ não trước trán, trí nhớ làm việc và những rối loạn nhận thức.