Cơ quan Hàng không Liên bang Mỹ (FAA) chuẩn bị đưa công cụ quản lý chuyến bay bằng trí tuệ nhân tạo SMART vào thử nghiệm. Sau nhiều tuần trao đổi, các hãng hàng không được biết hệ thống này ban đầu sẽ không thay đổi trực tiếp quy trình làm việc của kiểm soát viên không lưu hay bộ phận khai thác, mà chỉ đưa ra các phương án đường bay thay thế thông qua quy trình hiện hành. Điều này phần nào xoa dịu lo ngại trước đó rằng SMART có thể làm tăng số chuyến bị hủy, đổi lịch hoặc gây xáo trộn vận hành.
SMART là viết tắt của “Strategic Management of Airspace Routing Trajectories”, tạm dịch là quản lý chiến lược quỹ đạo đường bay trong vùng trời. Công cụ dự kiến bắt đầu hoạt động trong vài ngày tới, trước hết phục vụ công tác điều phối chuyến bay tại ba sân bay gần khu vực Washington, D.C. FAA sẽ tiến hành thử nghiệm trong khoảng 90 ngày rồi mới quyết định có mở rộng phạm vi sử dụng hay không. Quản trị viên FAA Brian Bedford cho biết giai đoạn đầu tập trung vào việc kiểm tra hiệu quả của hệ thống và giúp các hãng đánh giá độ tin cậy của các dự báo do SMART đưa ra.
SMART chỉ đề xuất đường bay thay thế
Theo các đại diện ngành hàng không tham gia thảo luận, SMART sẽ không tạo ra quy trình vận hành mới cho kiểm soát viên không lưu hoặc hãng hàng không, cũng không trực tiếp tiếp quản hoạt động quản lý không lưu hằng ngày. Hệ thống sẽ xác định những đường bay thay thế có thể được sử dụng khi thời tiết xấu, sân bay quá tải hoặc các yếu tố khác ảnh hưởng đến hành trình. Các đề xuất sau đó được chuyển qua hệ thống thông tin và điều hành hiện có của FAA tới các trung tâm chỉ huy và phần mềm mà kiểm soát viên đang sử dụng.
Cách triển khai này khác đáng kể so với điều một số hãng từng hình dung. Trong nhiều tuần, một bộ phận lãnh đạo hãng chưa rõ AI sẽ được tích hợp vào khâu nào của công việc điều hành không lưu, liệu nhà phát triển phần mềm có gửi trực tiếp thông tin đường bay cho hãng và kiểm soát viên hay không, cũng như các hãng có phải đào tạo nhân viên hoặc có quyền không sử dụng hệ thống hay không.
Một đại diện ngành cho biết các hãng từ lâu đã đề nghị FAA thu hẹp phạm vi dự án rồi mới từng bước triển khai. Khi FAA khẳng định SMART chỉ bổ sung lựa chọn đường bay chứ không thay thế quy trình hiện hữu, lo ngại về cách hệ thống kết nối với lịch bay và hoạt động khai thác của các hãng đã giảm bớt.
Thử nghiệm 90 ngày tập trung vào dự báo thời tiết
Trong thời gian thử nghiệm, FAA sẽ phối hợp với các hãng để phân tích những chuyến bay cụ thể, so sánh các lộ trình khác nhau và đánh giá độ chính xác của các phân tích do SMART cung cấp, ông Bedford cho biết. Trọng tâm của hệ thống không chỉ là xác định khối thời tiết đang ở đâu, mà còn dự báo nó sẽ di chuyển về hướng nào trong thời gian tới.
Khả năng dự báo này có thể ảnh hưởng đến thời điểm mở hoặc đóng các vùng trời. Nếu nhận diện chính xác hơn diễn biến thời tiết, FAA có thể tránh duy trì việc đóng một phần không phận quá lâu vì đánh giá quá thận trọng, đồng thời giải phóng thêm không gian khi điều kiện an toàn cho phép. Trong những thời điểm sân bay đã xuất hiện hàng chờ và ùn tắc, nhiều lựa chọn đường bay hơn cũng có thể giúp máy bay nhanh chóng rời khỏi khu vực bị nghẽn, hạn chế tác động dây chuyền lên các chuyến tiếp theo.
Dù vậy, các đại diện ngành hàng không vẫn thận trọng về khối lượng công việc SMART có thể thực hiện khi được đưa vào vận hành chính thức. Ngành nhìn nhận phân tích dự báo có thể hỗ trợ xử lý thời tiết và gián đoạn giao thông, nhưng khai thác hàng không còn liên quan đến lịch bay, tổ bay, giờ cất hạ cánh và chỉ thị không lưu. Việc SMART có thể tích hợp trơn tru vào các quy trình hiện nay hay không vẫn phải được kiểm chứng qua thử nghiệm.
Các hãng lo số chuyến hủy và đổi lịch tăng
Trước khi FAA giải thích rõ hơn về phương án triển khai, một số hãng lo rằng hệ thống có thể đề xuất điều chỉnh lịch bay trên diện rộng để tránh trước các điểm ùn tắc hoặc vùng thời tiết xấu. Khi đó, số chuyến bị hủy, đổi lịch hoặc phải sắp xếp lại có thể tăng, kéo theo chi phí bổ sung cho hãng và hành khách. Tuy nhiên, những người tham gia thảo luận không cho rằng SMART sẽ làm suy giảm an toàn bay.
Trong ba tháng qua, các hãng hàng không gần như tổ chức họp chung với FAA hằng tuần để bàn về chi tiết triển khai. Tuy nhiên, ba đại diện ngành cho biết cho đến gần đây, một số câu hỏi ở cấp độ vận hành vẫn chưa được giải đáp đủ cụ thể. Ngày 10 tháng 9, ông Bedford gặp trực tiếp lãnh đạo điều hành của các hãng lớn, trong đó có United Airlines, American Airlines, Delta Air Lines và Southwest Airlines, để giải thích thêm kế hoạch của FAA. Những người tham dự cho biết cuộc họp đã giúp giảm đáng kể lo ngại trong ngành, trong khi phản hồi tổng thể từ các lãnh đạo hãng là tích cực.
Air Space Intelligence phát triển hệ thống
SMART do Air Space Intelligence, một công ty phần mềm có trụ sở tại Boston, phát triển. Công ty nhận được hợp đồng liên quan vào tháng 6 trong khuôn khổ chương trình hiện đại hóa quản lý không lưu kéo dài 12 năm, với tổng giá trị 875 triệu USD. Theo thiết kế hiện tại, các đề xuất do hệ thống tạo ra sẽ được gửi từ “SMART Center” đặt tại Bộ Giao thông Vận tải Mỹ tới các trung tâm chỉ huy hiện hữu, sau đó truyền tới nhân sự tuyến đầu thông qua những hệ thống quen thuộc với kiểm soát viên không lưu.
Người phát ngôn FAA Hannah Walden cho biết các hãng đã tham gia dự án từ giai đoạn đầu. FAA sẽ tiếp tục lắng nghe ý kiến của ngành trong quá trình triển khai và áp dụng cách tiếp cận “chậm rãi, theo từng bước”. Bà nói mục tiêu của SMART là nhận diện vấn đề trước khi ùn tắc hoặc thời tiết gây chậm chuyến, qua đó giúp nhân viên quản lý không lưu có thêm thời gian hành động.
Dự án nằm trong tiến trình hiện đại hóa hệ thống quản lý không lưu của Mỹ. Những năm gần đây, FAA phải xử lý các vấn đề về hạ tầng không lưu đã cũ, vùng trời quá tải và áp lực nhân sự. Vụ va chạm trên không gây tử vong tại khu vực Washington vào tháng 1 năm 2025, cùng vụ tai nạn đường băng gây tử vong tại sân bay LaGuardia ở New York vào tháng 3 năm 2026, tiếp tục thúc đẩy việc rà soát an toàn hàng không và hệ thống quản lý không lưu.
Hãng hàng không ủng hộ nhưng yêu cầu triển khai từng bước
Ngày 9 tháng 9, Scott Kirby, giám đốc điều hành United Airlines, cho rằng nếu đạt hiệu quả như kỳ vọng, SMART có thể giảm chậm chuyến và hủy chuyến trong thời tiết xấu nhiều hơn các biện pháp khác được triển khai trong vài thập kỷ qua. Robert Isom, giám đốc điều hành American Airlines, cũng cho biết hãng đang phối hợp chặt chẽ với FAA và chỉ khi được triển khai thận trọng, từng bước, hệ thống mới có thể hỗ trợ hành khách tốt hơn.
Tổ chức đại diện các hãng hàng không Airlines for America nhận định SMART có thể hỗ trợ an toàn, tăng năng lực khai thác vùng trời và cải thiện hiệu quả vận hành, đồng thời giảm chậm chuyến và hủy chuyến trên toàn nước Mỹ. Delta Air Lines cho biết hãng hoàn toàn ủng hộ kế hoạch hiện đại hóa của FAA và dự án SMART, đồng thời đã tham gia quá trình phát triển liên quan.
Trước mắt, SMART chưa phải đối mặt với nhiệm vụ thay đổi toàn bộ hệ thống quản lý không lưu, mà là hoàn tất đợt thử nghiệm kéo dài 90 ngày tại các sân bay và chuyến bay đầu tiên. Độ chính xác của dự báo, mức độ chấp nhận các đề xuất của kiểm soát viên và hãng hàng không, cũng như việc hệ thống có làm phát sinh thêm điều chỉnh trong vận hành thực tế hay không, sẽ là những câu hỏi then chốt để FAA quyết định có mở rộng triển khai hay không.