ขบวนการนักศึกษาชนะเลือกตั้งเซอร์เบีย แต่ไม่มีนักศึกษาในบัญชีผู้สมัคร

ขบวนการ “รายชื่อนักศึกษา—นักศึกษาชนะ” คว้าชัยในการเลือกตั้งรัฐสภาก่อนกำหนดเมื่อวันที่ 25 ตุลาคม ทำให้พรรคก้าวหน้าเซอร์เบีย (SNS) สูญเสียอิทธิพลทางการเมืองที่ครองมายาวนาน 14 ปี ขบวนการนี้เริ่มจากการประท้วงในมหาวิทยาลัยเพื่อเรียกร้องความรับผิดชอบต่ออุบัติเหตุร้ายแรง ก่อนขยายเป็นพลังทางการเมืองทั่วประเทศ แต่ไม่มีนักศึกษาอยู่ในบัญชีผู้สมัคร โดยคาดว่าจะมีผู้สมัครอย่างน้อย 135 คนได้เข้าสู่รัฐสภา และต้องรับภารกิจแปลงข้อเรียกร้องจากท้องถนนให้เป็นการปฏิรูปเชิงสถาบัน

หลังประกาศผลเลือกตั้ง มีการเฉลิมฉลองในกรุงเบลเกรด โนวีซาด และนิช องค์กรนักศึกษาโพสต์บนสื่อสังคมออนไลน์ว่า “เซอร์เบียเป็นอิสระแล้ว” ต่อมาเต็นท์ของกลุ่มสนับสนุนรัฐบาลซึ่งตั้งอยู่ใจกลางกรุงเบลเกรดถูกรื้อถอน ขณะที่ผู้คนในพื้นที่ตะโกนว่าผู้ปกครองกำลังจะลงจากอำนาจ

อุบัติเหตุสถานีโนวีซาดจุดชนวนการประท้วง

ขบวนการเริ่มต้นเมื่อวันที่ 1 พฤศจิกายน 2024 หลังหลังคาคอนกรีตบริเวณด้านนอกสถานีรถไฟในเมืองโนวีซาด ซึ่งเป็นเมืองใหญ่อันดับสองของเซอร์เบีย พังถล่มและทำให้มีผู้เสียชีวิต 16 คน เหตุการณ์นำไปสู่คำถามเกี่ยวกับการปรับปรุงสถานีและการบริหารโครงการสาธารณะ โดยผู้วิจารณ์เชื่อมโยงปัญหาของโครงการเข้ากับการทุจริตและความบกพร่องในการกำกับดูแล

นักศึกษาจัดการชุมนุมในมหาวิทยาลัยและตามถนนในเมือง เรียกร้องให้มีผู้รับผิดชอบ การประท้วงที่เริ่มจากกลุ่มนักศึกษาค่อย ๆ ดึงเกษตรกร นักแสดง และผู้พิพากษาเข้าร่วม ก่อนขยายเป็นขบวนการระดับประเทศ เฮเลนา อิวานอฟ จากสถาบันเฮนรี แจ็กสัน กล่าวว่าอุบัติเหตุครั้งนี้เป็นฟางเส้นสุดท้ายที่ทำให้ประชาชนหมดความอดทน และขบวนการสามารถเปลี่ยนความไม่พอใจดังกล่าวให้เป็นการชุมนุมและการจัดตั้งอย่างต่อเนื่อง จนเข้าไปเติมพื้นที่ทางสังคมที่ฝ่ายค้านแบบดั้งเดิมเข้าถึงไม่สำเร็จ

จากการชุมนุมในมหาวิทยาลัยสู่การจัดตั้งทางการเมือง

ในเดือนมกราคม 2025 นายกรัฐมนตรีในขณะนั้นลาออก โดยระบุว่าต้องการช่วยคลี่คลายความตึงเครียด เดือนมีนาคมปีเดียวกัน กรุงเบลเกรดเป็นสถานที่จัดการประท้วงต่อต้านรัฐบาลครั้งใหญ่ที่สุดครั้งหนึ่งของเซอร์เบีย ขบวนการนักศึกษาไม่ได้ตั้งผู้นำเพียงคนเดียว แต่ใช้สมัชชานักศึกษาและการประชุมใหญ่ในการจัดกิจกรรม พร้อมระดมผู้สนับสนุนให้ร่วมสังเกตการณ์การลงคะแนนก่อนการเลือกตั้งก่อนกำหนด

อิลิยา สรดาโนวิช ผู้สมัครลำดับต้นของบัญชีนักศึกษา เป็นแพทย์โรคหัวใจ ระหว่างหาเสียงเขากล่าวว่าขบวนการต้องการฟื้นฟูคุณค่าของภาคประชาสังคมที่ถูกบั่นทอนก่อนหน้านี้ ส่วนกอร์ดานา เดลิช ผู้อำนวยการโครงการบอลข่านของกองทุนเยอรมันมาร์แชลล์ มองว่าการลงคะแนนครั้งนี้มีลักษณะคล้ายประชามติโดยพฤตินัย โดยประเด็นหลักคือหลักนิติรัฐ

ก่อนหน้านี้ พรรคที่เป็นรัฐบาลเคยกล่าวว่าผู้ประท้วง “มีเจตนาดี” ก่อนเปลี่ยนไปกล่าวหาว่าพวกเขาพยายามโค่นล้มเซอร์เบีย หลังผลเลือกตั้งออกมา พรรคยอมรับความพ่ายแพ้ แต่ยังวิจารณ์ขบวนการนักศึกษา พร้อมกล่าวหาว่าได้รับการสนับสนุนจาก “รัฐพันลึก” ของบางประเทศในยุโรปและสหรัฐฯ โดยไม่ได้แสดงหลักฐานประกอบ

ผู้แทนที่ได้รับเลือกต้องทำตามคำมั่นปฏิรูป

นักศึกษาไม่ได้ลงสมัครในนามของตนเอง แต่เปิดทางให้บุคคลจากภาคส่วนอื่นเป็นผู้สมัคร แม้อิลิยา สรดาโนวิชจะอยู่ลำดับแรกของบัญชี แต่ไม่ได้ถูกมองอย่างกว้างขวางว่าเป็นผู้มีโอกาสดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี รายชื่อผู้สมัครยังมีเดยัน โบดิโรกา อดีตนักบาสเกตบอล; ติโฮเมียร์ สตานิช นักแสดง; นิโคลา มิกิช นักร้องโอเปรา; และเดยัน เซาชิช อดีตผู้ว่าการธนาคารกลางเซอร์เบีย รวมถึงศาสตราจารย์หลายคน เซาชิชเคยกล่าวถึงแนวทางปฏิรูปเศรษฐกิจ และถูกสื่อที่สนับสนุนรัฐบาลวิจารณ์

คำมั่นที่บัญชีรายชื่อนี้ต้องผลักดัน ได้แก่ การตั้งหน่วยตำรวจเพื่อจับกุมผู้รับผิดชอบคดีทุจริต การจัดการบุคลากรในกระทรวงมหาดไทยที่ฝ่าฝืนแนวทางรับมือการประท้วงหรือเกี่ยวข้องกับอาชญากรรมองค์กร การปฏิรูปสื่อเพื่อลดการควบคุมทางการเมืองต่อสถานีโทรทัศน์สาธารณะ และการยุติการแต่งตั้งผู้บริหารรัฐวิสาหกิจโดยยึดความภักดีต่อพรรค พรรคที่เป็นรัฐบาลและผู้สนับสนุนปฏิเสธว่ามีปัญหาทุจริตหรือการควบคุมสื่อ

องค์กรนักศึกษาระบุว่า ผู้แทนที่ได้รับเลือกจะนำการต่อสู้ตลอดหนึ่งปีที่ผ่านมาในท้องถนนเข้าไปสู่สถาบันของรัฐ เนื่องจากตัวนักศึกษาไม่ได้เข้าสู่รัฐสภา ความคืบหน้าของคำมั่นปฏิรูปจึงขึ้นอยู่กับผู้แทนที่ไม่ใช่นักศึกษาและความสามารถของขบวนการในการประสานงานต่อไป ส่วนผลเลือกตั้งครั้งนี้ยังไม่ได้ตอบว่าใครจะเป็นผู้นำรัฐบาลชุดถัดไป