Đồng sáng lập Microsoft Bill Gates cho rằng trí tuệ nhân tạo (AI) cuối cùng có thể đưa xã hội bước vào giai đoạn “thịnh vượng thực sự”, nhưng thế giới có thể phải trải qua tới 20 năm điều chỉnh mạnh trước khi đạt được điều đó. Với doanh nghiệp, người lao động và các nhà hoạch định chính sách, vấn đề không chỉ nằm ở mức năng suất AI có thể tạo ra, mà còn ở cách việc làm, thu nhập và ý nghĩa của công việc được phân bổ lại.
Trong tập podcast gần đây, Gates nhận định giai đoạn chuyển tiếp kéo dài 20 năm có thể trở thành “một trong những thời kỳ biến động nhất trong lịch sử loài người”. Ông lo ngại AI sẽ đồng thời tạo ra những nhóm hưởng lợi rõ rệt và những nhóm chịu thiệt hại, gây sức ép dai dẳng lên thị trường lao động hiện tại.
Bán hàng qua điện thoại và kế toán có thể bị thay thế trước
Theo Gates, các công việc văn phòng như bán hàng qua điện thoại, chăm sóc khách hàng qua điện thoại và kế toán có thể suy giảm đáng kể khi AI thực hiện các nhiệm vụ liên quan với chi phí thấp hơn, tốc độ nhanh hơn và độ chính xác cao hơn. Nhận định của ông không chỉ giới hạn ở khối việc văn phòng. Khi robot hình người tiếp tục phát triển, một phần công việc lao động chân tay cũng có thể được các hệ thống tự động đảm nhiệm.
Gates cho biết nếu con người không lựa chọn làm chậm đáng kể hoặc dừng tiến trình này, robot trong tương lai có thể tham gia xây nhà, trồng lương thực, thậm chí thực hiện phẫu thuật. Khi đó, nhiều hàng hóa và dịch vụ hiện vẫn cần đến sức lao động của con người trong quá trình sản xuất có thể không còn phụ thuộc vào lực lượng lao động lớn.
Điều này cho thấy tác động kinh tế của AI không chỉ dừng ở việc doanh nghiệp cắt giảm chi phí hay nâng hiệu quả. Nếu nhu cầu nhân công trong sản xuất tiếp tục giảm, thu nhập từ tiền lương, hoạt động đào tạo nghề, nền tảng thu thuế và sức mua của người tiêu dùng đều có thể phải điều chỉnh. Tốc độ mất việc so với tốc độ hình thành công việc mới sẽ là một biến số quan trọng để đánh giá ảnh hưởng của AI đối với nền kinh tế.
Giá trị của công việc không chỉ nằm ở thu nhập
Gates cũng nhấn mạnh rằng ý nghĩa của công việc đối với mỗi cá nhân không chỉ là tiền lương. Công việc giúp con người xác lập mục tiêu sống, duy trì nhịp sinh hoạt, xây dựng quan hệ với đồng nghiệp và có cảm giác thành tựu thông qua việc giải quyết vấn đề hoặc tạo ra sản phẩm.
Ông đặc biệt đề cập khả năng xã hội vẫn lựa chọn để con người tham gia vào các lĩnh vực như nghệ thuật, thể thao, nấu ăn và chăm sóc, ngay cả khi AI trong tương lai có thể thực hiện những hoạt động này tốt hơn. Theo Gates, câu hỏi không chỉ là máy móc có khả năng hoàn thành một công việc hay không, mà còn là con người có muốn để hiệu quả trở thành tiêu chuẩn quyết định mọi lựa chọn hay không.
Gates cũng hình dung một bộ phận người dân có thể chọn lối sống tương tự cộng đồng Amish, chỉ sử dụng AI trong phạm vi hạn chế để duy trì không gian cho sự hỗ trợ lẫn nhau và những ý tưởng riêng biệt. Lựa chọn này không nhất thiết đồng nghĩa với việc hoàn toàn từ chối công nghệ, mà có thể là cách đặt ra ranh giới giữa việc nâng cao hiệu quả và duy trì sự tham gia của con người.
Giảm giờ làm được xem là một cách giảm sốc
Trước sức ép thất nghiệp có thể phát sinh từ AI, Gates cho rằng nghỉ hưu sớm và giới hạn thời gian làm việc có thể giúp duy trì việc làm cho con người ở một mức nhất định. Nhà sáng lập Amazon Jeff Bezos và CEO JPMorgan Chase Jamie Dimon cũng từng đề cập việc rút ngắn tuần làm việc, cho rằng giải pháp này có thể diễn ra êm hơn so với tình trạng thất nghiệp trên diện rộng.
Một số nhân vật khác trong ngành công nghệ đưa ra hướng xử lý khác. Elon Musk, nhà sáng lập Tesla và SpaceX, từng dự đoán chi phí sản xuất sẽ giảm mạnh khi AI phát triển, khiến công việc trở thành một lựa chọn thay vì yêu cầu bắt buộc. Ông cũng đề xuất chính phủ phân phối tiền cho người dân để ứng phó với tình trạng việc làm suy giảm. Theo Musk, trong tương lai con người có thể tiếp cận nhiều hàng hóa và dịch vụ hơn, trong khi vai trò của tiết kiệm truyền thống và kế hoạch nghỉ hưu cũng sẽ thay đổi.
Dario Amodei, CEO Anthropic, từng cho rằng AI có thể nâng cao chất lượng cuộc sống của tất cả mọi người, nhưng quy mô tác động trong ngắn hạn có thể chưa từng có. Trong tháng 5 năm nay, CEO OpenAI Sam Altman cho biết AI hiện đã loại bỏ ít việc làm văn phòng hơn so với dự đoán trước đây của ông, đồng thời ông không còn cho rằng “ngày tận thế việc làm” đang diễn ra.
Tỷ lệ thất nghiệp chưa tăng đồng loạt
Dù các tập đoàn lớn như Amazon và Meta đã công bố cắt giảm nhân sự, lo ngại AI thay thế việc làm trong doanh nghiệp tiếp tục gia tăng. Tuy nhiên, trong giai đoạn AI phát triển nhanh, tỷ lệ thất nghiệp trên toàn quốc vẫn chưa tăng rõ rệt. Các số liệu việc làm hiện nay chưa đủ để chứng minh rằng việc thay thế nhân sự trên quy mô lớn đã diễn ra trên diện rộng, đồng thời cũng chưa loại trừ khả năng tác động sẽ dần xuất hiện trong thời gian dài hơn.
Vì vậy, nhận định của Gates gần với một cảnh báo về sự thay đổi cấu trúc của thị trường lao động trong tương lai hơn là mô tả tình trạng thất nghiệp hiện tại. Khi doanh nghiệp tiếp tục triển khai AI và robot, thị trường sẽ cần theo dõi những nghề nào suy giảm trước, mức tăng năng suất có chuyển thành thu nhập rộng hơn hay không, và các phương án như rút ngắn giờ làm hoặc nghỉ hưu sớm có thực sự giúp giảm tác động của biến động việc làm hay không.