Khi Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) sắp ngừng hoạt động và NASA đã mở thầu trạm vũ trụ thương mại vào tháng 10, bài toán vốn của ngành hàng không vũ trụ thương mại càng rõ nét. Cùng lúc, SpaceX ngừng nhận đặt chỗ cho các chuyến phóng chia sẻ sau cuối năm 2028. CEO Nebex Tejpaul Bhatia cho rằng các dự án cần vốn lớn từ đầu, nhưng thị trường vẫn thiếu cơ chế biến nhu cầu toàn cầu thành đơn hàng chắc chắn và nguồn vốn xây dựng.
Với các công ty khởi nghiệp dựa vào dịch vụ phóng chia sẻ giá thấp để đưa tải trọng lên quỹ đạo, nguồn cung chuyến bay thu hẹp có thể làm đảo lộn kế hoạch kinh doanh. Theo Bhatia, NASA không nhất thiết phải chỉ tăng ngân sách: cơ quan này có thể kết nối khách hàng tiềm năng, chuỗi cung ứng và nguồn tài chính từ sớm thông qua cách thức mua sắm phù hợp, qua đó giảm sự phụ thuộc của trạm vũ trụ và các tên lửa thế hệ mới vào một khách hàng chính phủ hay một nhà cung cấp dịch vụ phóng duy nhất.
Nguồn phóng thay thế chưa chứng minh được độ ổn định
Việc SpaceX dừng nhận đặt chỗ phóng chia sẻ sau cuối năm 2028 khiến các công ty “New Space” xây dựng mô hình quanh dịch vụ phóng chi phí thấp, tần suất cao đối mặt với rủi ro về năng lực vận chuyển. Một số lựa chọn khác đã có, nhưng quy mô và mức độ sẵn sàng khác nhau. Electron của Rocket Lab cung cấp dịch vụ phóng riêng cho vệ tinh nhỏ; Vulcan của ULA và New Glenn của Blue Origin hướng đến tải trọng lớn hơn. Tuy nhiên, tại thời điểm được đề cập, cả hai tên lửa này đều đang tạm dừng hoạt động: Vulcan từ tháng 2 và New Glenn từ tháng 4.
Các đối thủ mới cũng đang đẩy nhanh kế hoạch. Isar Aerospace đã ký hợp đồng phóng với Planet; Stoke Space huy động 1 tỷ USD và đặt mục tiêu phóng lần đầu vào năm 2027. Tên lửa cỡ lớn Neutron của Rocket Lab cũng dự kiến bay lần đầu trong năm đó. Tại Ấn Độ, Skyroot đã hoàn thành chuyến bay nhiệm vụ quỹ đạo tư nhân đầu tiên của tên lửa Vikram 1. Dù vậy, phần lớn các lựa chọn này chưa chứng minh được khả năng duy trì năng lực phóng và độ tin cậy tương đương các dịch vụ chủ chốt hiện nay.
Starship của SpaceX hoàn thành chuyến bay quỹ đạo đầu tiên vào tháng 9 và có thể giúp nâng tổng năng lực phóng trong tương lai. Nhưng chưa rõ phần năng lực tăng thêm có được cung cấp cho các doanh nghiệp phụ thuộc vào dịch vụ phóng của bên thứ ba hay không. Với startup, vấn đề không chỉ là tên lửa mới có thể ra đời, mà còn là thời điểm chúng có thể cung cấp dịch vụ ổn định, với tần suất và chi phí cạnh tranh.
Nhu cầu chính phủ lớn nhưng thiếu đơn hàng thương mại chắc chắn
Theo Bhatia, thế giới không thiếu nhu cầu của chính phủ đối với các hoạt động không gian. Dữ liệu của Space Foundation cho thấy các chính phủ đã chi khoảng 141 tỷ USD cho lĩnh vực này trong năm trước, và ngân sách liên quan tiếp tục tăng. Khoảng trống nằm ở chỗ nhiều doanh nghiệp tự định vị là công ty hàng không vũ trụ thương mại nhưng trên thực tế vẫn coi chính phủ Mỹ là khách hàng chủ lực, khiến người nộp thuế gánh một phần đáng kể chi phí phát triển thị trường.
Tháng 9, Giám đốc NASA Jared Isaacman phản hồi đề xuất của một cựu quan chức NASA về việc tăng tài trợ cho các phương tiện chở người của cơ quan này. Ông nói không thể chỉ gắn nhãn “thương mại” cho mọi vấn đề hay cơ hội. Bhatia đồng tình rằng NASA không thể lấp mọi khoảng trống của thị trường. Ngay cả khi nhu cầu vượt nguồn cung, thị trường thương mại cũng không tự hình thành nếu thiếu quy tắc mua sắm và hạ tầng giúp kết nối bên mua với bên cung cấp.
Bhatia bước chân vào lĩnh vực không gian năm 2021. Trong bốn năm tiếp theo, ông tham gia thu xếp các chuyến bay của phi hành gia do các quốc gia tự tài trợ từ Italy, Thụy Điển, Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ, Ba Lan, Hungary, Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) tới ISS. Ông cũng đạt thỏa thuận với các doanh nghiệp thuộc danh sách Fortune 100 để đưa tải trọng phục vụ điện toán trên quỹ đạo, nghiên cứu dược phẩm và sản xuất trong không gian lên quỹ đạo.
Theo Bhatia, các chương trình này tạo ra 1 tỷ USD doanh thu mới từ khách hàng chính phủ tự chủ và khu vực tư nhân, không dựa vào hợp đồng của chính phủ Mỹ. Kinh nghiệm đó là cơ sở để ông kêu gọi khu vực công và tư cùng cải thiện cách thức giao dịch và tài trợ, nhằm mở rộng nguồn thu cho ngành hàng không vũ trụ thương mại.
NASA có thể kết nối nhà cung cấp, cam kết khách hàng và tín dụng
Hồ sơ mời thầu gần đây của NASA cho dự án thay thế ISS đặt ra giới hạn trong đánh giá đối với các đề xuất phụ thuộc nhiều vào tiền thuế hoặc có dòng tiền âm kéo dài, đồng thời coi trọng doanh thu từ khách hàng thương mại và các quốc gia tự chủ. Tuy nhiên, Bhatia cho rằng thời gian đấu thầu gấp và yêu cầu nghiêm ngặt về kinh nghiệm bay chở người khiến nhà thầu chính thường phải dựa vào các nhà cung cấp hàng không vũ trụ truyền thống. Họ phải mua phần cứng với chi phí cao trước, trong khi khách hàng quốc tế và thương mại có thể mất nhiều năm mới chốt được kế hoạch.
Bhatia đề xuất điều chỉnh cơ chế mua sắm và tài trợ dự án thay vì chỉ tăng ngân sách NASA. Trước hết, NASA có thể đơn giản hóa quy trình thẩm định nhà cung cấp và đưa các nhà cung cấp từ quốc gia đồng minh, đối tác vào dự án ngay từ đầu, nhằm giảm chi phí mua phần cứng và dịch vụ. Những doanh nghiệp và chính phủ này không chỉ có thể cung cấp hàng hóa, mà còn có thể trở thành đối tác và khách hàng của các trạm vũ trụ trong tương lai.
Tiếp đó, các dự án nên ưu tiên đạt được cam kết sử dụng có tính ràng buộc và tương ứng từ các đối tác. Nhờ vậy, trạm vũ trụ có thể có cơ sở nhu cầu rõ ràng hơn trước khi được đưa lên quỹ đạo. Cuối cùng, các khoản thanh toán theo cột mốc của NASA hiện tập trung nhiều vào giai đoạn sau những bước tiến kỹ thuật quan trọng. Bhatia gợi ý cơ quan này cân nhắc hợp tác với các nhà cung cấp hạ tầng thị trường để dùng doanh thu đã được khách hàng cam kết làm cơ sở cấp vốn cho chi phí ban đầu của nhà cung cấp, giảm áp lực lên dự trữ tiền mặt hoặc nhu cầu pha loãng cổ phần của bên xây dựng.
Cách tiếp cận này cũng có thể được dùng để tập hợp nhu cầu phóng cho các tên lửa mới. Nếu việc tìm kiếm nhà cung cấp toàn cầu, cam kết của khách hàng và kênh tín dụng được kết nối trong cùng một khuôn khổ, nhà thầu chính có thể lập hồ sơ dự thầu với chi phí thấp hơn, đối tác quốc tế tham gia sớm hơn vào kinh tế quỹ đạo, còn người nộp thuế Mỹ không phải tự mình gánh toàn bộ quá trình chuyển đổi. Với NASA, tiêu chí đấu thầu và tiến độ mua sắm vì thế không chỉ quyết định đơn vị nào xây trạm vũ trụ, mà còn ảnh hưởng đến việc khách hàng thương mại có thể trở thành một phần nguồn thu của dự án hay không.