Cơ quan Các dự án nghiên cứu quốc phòng tiên tiến Mỹ (DARPA) khởi động dự án dùng trí tuệ nhân tạo để rà soát những lỗ hổng tiềm ẩn trong quy tắc vận hành của các thị trường điện tử. Thay vì tập trung vào xâm nhập mạng hay đánh cắp dữ liệu, chương trình hướng đến các điểm yếu trong chính thiết kế thị trường có thể bị lợi dụng để gây gián đoạn, thiệt hại kinh tế hoặc ảnh hưởng đến hoạt động hậu cần quân sự.
Dự án bao gồm các thị trường chứng khoán, trái phiếu, năng lượng và tài nguyên điện toán đám mây. DARPA muốn xác định những lỗ hổng trước khi các tác nhân có ý đồ xấu khai thác chúng, đồng thời đề xuất cách khắc phục.
Dự án IMR tập trung vào điểm yếu trong quy tắc thị trường
DARPA đặt tên chương trình là Intrinsic Market Resilience (IMR, tạm dịch: Khả năng chống chịu nội tại của thị trường). Theo cơ quan này, giao dịch điện tử giúp thị trường hoạt động nhanh và hiệu quả hơn, nhưng mức độ liên kết ngày càng cao cũng khiến sự cố tại một nơi có thể lan rộng. Khi số lượng thị trường điện tử và người tham gia tăng lên, một khiếm khuyết trong cơ chế vận hành có thể gây ảnh hưởng vượt ra ngoài phạm vi ban đầu. Các công nghệ mới như AI cũng làm giảm rào cản để các tác nhân xấu hành động.
Matthew Wilding, quản lý chương trình IMR, cho biết những tiến bộ trong suy luận tự động và AI có thể mở ra phương thức mới để xây dựng hệ thống phòng thủ, nhưng đồng thời cũng có thể bị dùng để tấn công. Mục tiêu của dự án là ứng dụng các công nghệ này vào việc phân tích thiết kế thị trường, tìm ra những tình huống cụ thể có thể khiến hệ thống thất bại và đề xuất cải tiến, thay vì chỉ kiểm thử hệ thống theo cách thông thường.
Hai sự kiện tại California và Phố Wall làm cơ sở phân tích
Trong tài liệu giới thiệu dự án, DARPA nêu hai sự kiện trong quá khứ. Đầu những năm 2000, thị trường năng lượng California mới được nới lỏng quản lý có những kẽ hở trong cơ chế vận hành. Các nhà giao dịch đã khai thác những điểm yếu này; thiệt hại liên quan đến tình trạng hỗn loạn được cho là lên tới 40–45 tỷ USD. DARPA cho biết chính phủ liên bang khi đó phải viện dẫn Đạo luật Sản xuất Quốc phòng để bảo đảm các cơ sở quân sự được cung cấp khí tự nhiên. Vụ việc cho thấy thao túng cơ chế thị trường có thể gây hệ quả vượt khỏi thiệt hại thương mại và tác động đến mức độ sẵn sàng quân sự.
Trường hợp còn lại là cú sụt giảm chớp nhoáng trên thị trường chứng khoán Mỹ năm 2010, khi thị trường lao dốc trong vài phút. Các nhà điều tra sau đó cho rằng một phần sự kiện liên quan đến hành vi giao dịch mang tính thao túng của một cá nhân, bên cạnh những vấn đề khác. Theo DARPA, các lệnh bán đã khai thác một cơ chế cụ thể trong thiết kế thị trường và có thể phát huy tác dụng mà không cần thực sự khớp lệnh, với chi phí gần như bằng không cho người thực hiện. Nhiều lỗ hổng liên quan đã được khắc phục sau đó.
Mô hình ngôn ngữ lớn sẽ chuyển quy tắc thành mô hình tính toán
DARPA muốn các nhóm tham gia dùng mô hình ngôn ngữ lớn để chuyển tài liệu quản lý và đặc tả kỹ thuật thành mô hình máy tính, qua đó mô phỏng cách thị trường vận hành và tương tác với nhau. Một mục tiêu của chương trình là phát hiện khiếm khuyết trong thiết kế các thị trường chứng khoán trực tuyến tại Mỹ, rồi đưa ra đề xuất sửa đổi nhằm giảm khả năng các điểm yếu bị khai thác.
Nếu mô hình không thể chứng minh một thị trường đáp ứng tiêu chuẩn chống chịu nhất định, dự án kỳ vọng hệ thống có thể tạo ra một tình huống thất bại cụ thể. Ví dụ này sẽ giúp các nhà phân tích khoanh vùng vấn đề và nghiên cứu cách khắc phục. Wilding cho biết nhóm dự án không chỉ muốn kiểm tra thị trường có đáng tin cậy hay không, mà còn xác định thị trường chống chịu tốt ở khía cạnh nào, còn yếu ở đâu và có thể cải thiện ra sao.
IMR nhắm đến hành vi gây gián đoạn, không phải vi phạm vì lợi nhuận
DARPA nhấn mạnh IMR không nhằm vào các hành vi thao túng để trục lợi mà cơ quan quản lý thường điều tra, chẳng hạn cá nhân vi phạm nhằm thu lợi tài chính. Chương trình tập trung vào những tác nhân chủ đích gây gián đoạn thị trường, gây thiệt hại kinh tế hoặc tạo bất ổn, cũng như những kẽ hở có thể còn tồn tại trong các biện pháp bảo vệ pháp lý và quản lý hiện hành.
Kế hoạch này phản ánh mối quan tâm của giới an ninh quốc gia Mỹ đối với rủi ro từ hạ tầng số. Một cuộc tấn công trong tương lai không nhất thiết mang hình thức quân sự truyền thống; việc khai thác điểm yếu trong hệ thống số, chuỗi cung ứng hoặc thị trường cũng có thể gây ảnh hưởng. Với thị trường tài chính, DARPA dự kiến dùng mô hình để làm rõ các rủi ro bắt nguồn từ cơ chế vận hành. Những thiết kế thị trường cụ thể cần điều chỉnh sẽ phụ thuộc vào kết quả phân tích và kiểm chứng tiếp theo.