Cử tri California sắp quyết định về Đề xuất 40, kế hoạch đánh thuế tài sản một lần đối với các tỷ phú. Hai nhà kinh tế Owen Zidar của Đại học Princeton và Eric Zwick thuộc Trường Kinh doanh Booth, Đại học Chicago, cho rằng cải cách thuế bất động sản có thể tạo nguồn thu lớn hơn, đồng thời giảm mức độ phụ thuộc của ngân sách bang vào thị trường chứng khoán và nhóm người thu nhập cao.
Đề xuất 13 đã định hình hệ thống thuế ra sao
Được cử tri thông qua năm 1978, Đề xuất 13 giới hạn thuế bất động sản ở mức 1% giá trị thẩm định và mức tăng hằng năm không quá 2%. Bất động sản chỉ được định giá lại theo giá thị trường khi đổi chủ hoặc được cải tạo lớn. Do giá nhà tăng nhanh hơn giá trị thẩm định chịu thuế, khoảng cách giữa nguồn thu thuế bất động sản và giá trị nhà đất ngày càng rộng.
Zidar và Zwick ước tính chủ nhà California hiện nộp thuế bất động sản bình quân tương đương khoảng 0,8% giá trị tài sản; khoản thu liên quan trong năm tài khóa 2025 vào khoảng 100 tỷ USD. Theo hai nhà kinh tế, Đề xuất 13 làm giảm tỷ trọng thuế bất động sản trong ngân sách bang, khiến California dựa nhiều hơn vào thuế thu nhập, đặc biệt là thuế lãi vốn.
California có biểu thuế thu nhập lũy tiến thuộc nhóm cao nhất tại Mỹ, với thuế suất biên tối đa 13,3%. Khi cộng thuế liên bang, tổng mức thuế của một số người nộp thuế có thể vượt 50%. Nhóm 1% có thu nhập cao nhất được ước tính đóng góp tới một nửa nguồn thu thuế của bang. Cơ cấu này khiến ngân sách nhạy cảm với biến động thị trường: thị trường tăng thường kéo theo nguồn thu từ lãi vốn cao hơn, còn khi thị trường suy yếu, thu ngân sách có thể giảm theo.
Chênh lệch thuế bất động sản giữa California và Texas
Zidar và Zwick ước tính chủ nhà tại Texas chịu thuế bất động sản bình quân khoảng 2%, so với khoảng 0,8% ở California. Nếu California nâng thuế nhà ở lên ngang mức bình quân của Texas, nguồn thu từ nhà ở có thể tăng hơn gấp đôi, trong khi giá nhà có thể giảm khoảng 13%.
Trong cuốn sách mới đồng tác giả The Everywhere Millionaire và các bài bình luận liên quan, hai nhà kinh tế lập luận rằng cải cách thuế bất động sản sẽ mở rộng cơ sở người nộp thuế. Theo đó, những chủ nhà giàu có nhiều tài sản nhưng thu nhập thấp hơn cũng sẽ đóng góp nhiều hơn.
Tuy nhiên, mức thuế bất động sản cao tại Texas cũng gây phản ứng từ cử tri. Bang này không thu thuế thu nhập cá nhân, nhưng thuế bất động sản do chính quyền địa phương thu và người dân vẫn phàn nàn về gánh nặng thuế tổng thể. Tại California, việc bãi bỏ hoặc nới đáng kể các giới hạn của Đề xuất 13 cũng có thể vấp phải phản đối, bởi nhiều chủ nhà sẽ phải đối mặt với hóa đơn thuế tăng rõ rệt.
Đề xuất 40 gây tranh luận về nguồn thu và cách thực thi
Đề xuất 40 dự kiến áp thuế một lần bằng 5% tài sản đối với cư dân California có giá trị tài sản ròng trên 1 tỷ USD. Công đoàn ủng hộ sáng kiến này cho biết khoản thu có thể đạt 100 tỷ USD, dùng để bù đắp các khoản cắt giảm chi tiêu y tế liên bang. Những người ủng hộ cho rằng giới tỷ phú California vẫn sẽ sở hữu khối tài sản đáng kể, kể cả sau khi nộp thuế, trong bối cảnh làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI) đang phát triển.
Phe phản đối lo ngại sắc thuế có thể ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế và các công ty khởi nghiệp, buộc nhà sáng lập bán lượng lớn cổ phần doanh nghiệp và thúc đẩy cư dân giàu có chuyển sang bang khác. Những diễn biến đó, theo họ, có thể khiến nguồn thu của chính quyền bang giảm.
Tranh luận còn xoay quanh phạm vi đánh thuế và khả năng triển khai. Laura Tyson, cựu cố vấn kinh tế Nhà Trắng, và Lenny Mendonca, cựu cố vấn kinh tế trưởng của Thống đốc California Gavin Newsom, cho biết sáu tỷ phú có thể thuộc diện chịu thuế đã rời khỏi bang. Theo ước tính của họ, những người này có thể đóng góp khoảng một phần tư số thu dự kiến từ Đề xuất 40. Tyson và Mendonca cũng cảnh báo rằng việc đánh thuế toàn bộ tài sản theo một cơ chế mới chưa được kiểm nghiệm trên thực tế có thể kéo theo nhiều vụ kiện, khiến khoản thu dự kiến khó xác định.
Ngân sách phụ thuộc vào nhóm người nộp thuế nào?
California dự kiến chi 540 tỷ USD trong năm tài khóa hiện tại. Zidar và Zwick cho rằng chỉ dựa vào vài trăm tỷ phú sẽ khó đáp ứng nhu cầu ngân sách của bang về lâu dài; mở rộng cơ sở thuế bất động sản có thể giúp hàng trăm nghìn chủ nhà giàu có cùng đóng góp nhiều hơn.
Tyson và Mendonca đề xuất cân nhắc các phương án khác, gồm tăng thuế doanh nghiệp, đánh thuế lãi vốn đã thực hiện hoặc chưa thực hiện, siết các kẽ hở thuế liên quan đến lợi ích chuyển nhượng (carried interest) và tăng thuế thừa kế.
Vì vậy, tranh luận về Đề xuất 40 không chỉ là việc có áp thuế tài sản một lần lên các tỷ phú hay không, mà còn liên quan đến cách phân bổ gánh nặng thuế và giảm sự phụ thuộc của ngân sách vào một nhóm nhỏ người thu nhập cao cũng như biến động thị trường. Việc sửa đổi Đề xuất 13 sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hóa đơn thuế của đông đảo chủ nhà; còn khả năng Đề xuất 40 đạt mục tiêu thu ngân sách vẫn phụ thuộc vào lá phiếu của cử tri và cách triển khai sau đó.