Phong trào “Danh sách sinh viên – Sinh viên chiến thắng” do sinh viên Serbia khởi xướng đã thắng cuộc bầu cử quốc hội trước thời hạn ngày 25/10, chấm dứt 14 năm đảng Tiến bộ Serbia (SNS) giữ vai trò chi phối chính trường. Khởi đầu từ các cuộc biểu tình đòi truy trách nhiệm sau một vụ tai nạn chết người, phong trào giờ đây phải chuyển các yêu cầu chống tham nhũng và cải cách thể chế thành chính sách. Tuy nhiên, không có sinh viên nào đứng tên trong danh sách ứng cử; ít nhất 135 thành viên danh sách dự kiến sẽ vào quốc hội.
Sau khi kết quả được công bố, người dân ăn mừng tại Belgrade, Novi Sad và Niš. Các tổ chức sinh viên đăng trên mạng xã hội rằng “Serbia đã tự do”. Một khu lều của những người ủng hộ đảng cầm quyền ở trung tâm Belgrade sau đó được dỡ bỏ; đám đông hô vang rằng giới lãnh đạo sẽ phải rời đi.
Vụ sập mái nhà ga Novi Sad châm ngòi biểu tình
Phong trào bắt đầu sau ngày 1/11/2024, khi mái che bê tông bên ngoài nhà ga tại Novi Sad, thành phố lớn thứ hai Serbia, đổ sập khiến 16 người thiệt mạng. Thảm họa làm dấy lên câu hỏi về công tác cải tạo công trình và quản lý các dự án công. Những người chỉ trích liên hệ các vấn đề trong dự án với tham nhũng và sự thiếu trách nhiệm trong giám sát.
Sinh viên sau đó tổ chức tập trung tại các trường đại học và tuần hành trên đường phố, yêu cầu làm rõ trách nhiệm. Cuộc biểu tình ban đầu do sinh viên dẫn dắt dần thu hút nông dân, diễn viên, thẩm phán và nhiều nhóm khác, rồi lan rộng trên toàn quốc.
Helena Ivanov thuộc Viện Henry Jackson nhận định vụ tai nạn là giọt nước tràn ly sau thời gian dài công chúng mất kiên nhẫn. Theo bà, phong trào đã biến sự bất bình thành các cuộc tuần hành và hoạt động tổ chức liên tục, lấp vào khoảng trống mà các đảng đối lập truyền thống chưa tiếp cận được.
Từ các cuộc họp ở trường đại học đến vận động bầu cử
Tháng 1/2025, thủ tướng Serbia khi đó từ chức, nói rằng quyết định này nhằm hạ nhiệt căng thẳng. Đến tháng 3, Belgrade chứng kiến một trong những cuộc biểu tình chống chính phủ lớn nhất từ trước đến nay tại Serbia.
Phong trào không chọn một lãnh đạo duy nhất. Các hoạt động được tổ chức thông qua hội nghị sinh viên và các phiên họp toàn thể. Trước cuộc bầu cử sớm, phong trào cũng vận động người ủng hộ tham gia giám sát bỏ phiếu.
Ứng viên đứng đầu danh sách, bác sĩ tim mạch Ilija Srdanović, nói trong chiến dịch rằng phong trào muốn khôi phục những giá trị xã hội dân sự đã bị suy yếu. Gordana Delić, người phụ trách chương trình Balkan tại Quỹ Marshall Đức, mô tả cuộc bỏ phiếu như một cuộc trưng cầu trên thực tế, với pháp quyền là vấn đề trọng tâm.
Đảng cầm quyền ban đầu gọi người biểu tình là những người “có thiện chí”, sau đó cáo buộc họ tìm cách lật đổ Serbia. Sau khi kết quả được công bố, SNS thừa nhận thất bại nhưng tiếp tục chỉ trích phong trào sinh viên, đồng thời cho rằng phong trào được “nhà nước ngầm” tại các nước châu Âu không nêu tên và Mỹ hậu thuẫn. Đảng không đưa ra bằng chứng cho cáo buộc này.
Các nghị sĩ mới đối mặt cam kết chống tham nhũng
Sinh viên không trực tiếp ra tranh cử mà nhường vị trí ứng viên cho những người thuộc các nhóm xã hội khác. Dù đứng đầu danh sách, Ilija Srdanović không được xem rộng rãi là ứng viên có khả năng trở thành thủ tướng.
Trong số những người được chọn có cựu cầu thủ bóng rổ Dejan Bodiroga, diễn viên Tihomir Stanić, ca sĩ opera Nikola Mikić và Dejan Šoškić, cựu thống đốc Ngân hàng Quốc gia Serbia. Danh sách cũng có nhiều giáo sư. Šoškić từng trình bày các đề xuất cải cách kinh tế và bị truyền thông thân chính phủ chỉ trích.
Các cam kết của danh sách gồm thành lập một đơn vị cảnh sát chuyên bắt giữ những người chịu trách nhiệm về tham nhũng; thanh lọc Bộ Nội vụ, loại bỏ những người vi phạm quy định xử lý biểu tình hoặc có liên hệ với tội phạm có tổ chức; cải cách môi trường truyền thông để giảm sự kiểm soát chính trị đối với các đài phát thanh, truyền hình công; và chấm dứt việc bổ nhiệm lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước dựa trên lòng trung thành với đảng. Đảng cầm quyền và những người ủng hộ phủ nhận có tham nhũng hoặc thao túng truyền thông.
Các tổ chức sinh viên cho biết những đại diện trúng cử sẽ đưa cuộc đấu tranh trên đường phố trong năm qua vào các cơ quan nhà nước. Vì sinh viên không trực tiếp vào quốc hội, khả năng thúc đẩy cải cách sẽ phụ thuộc vào các đại diện ngoài phong trào và việc phong trào có duy trì được sự phối hợp hay không. Kết quả bầu cử vẫn chưa xác định ai sẽ lãnh đạo chính phủ tiếp theo.